Imágenes de páginas
PDF
EPUB

fantur enim in excolenda vel ratione ad bene ratiocinan. dum, ut logica ; vel oratione, eaque vel ad bene loquendumut grammatica, vel ad dicendum bene, ut rhetorica, Om. nium autem prima aç generalissima, logica est ; dein grammatica, tum demum rhetorica ; quatenus rationis usus fine oratione etiam magnus, hujus fine illa potest esse nullus. Grammaticæ autem fecundum tribuimus locum, eo quod oratio pura effe etiam inornata ; ornata effe nisi pu. ra fit prius, facile non queat.

Artes fpeciales funt, quæ materiam habent fpecialem; nempe naturam fere vel mores : earum enim accuratior distributio non est hujus loci,

[blocks in formation]

Logica est ars bene ratiocinandi. Eodémque sensu dialectica fæpe di&ta est.

Logica autem, i. e. ars rationalis, à abyw dicitur: quæ vox Græcè rationem fignificat; quam excolendam logica fibi fumit.

Ratiocinari autem eft rationis uti facultate. Additur bene, i. e. rectè, fcienter, expeditè; ad perfectionem artis ab imperfectione facultatis naturalis distinguendam.

Logicam potius, quàm cum P. Ramo dialecticam, dicendam duxi, quòd eo nomine tota ars rationis aptissimè fignificetur ; cùm dialectica à verbo Græco diansyeolai, artem potius interrogandi et respondendi, i. e. disputandi significet ; ut ex Platonis Cratylo, ex doctrina peripateticorum et stoicorum, Fabio, Suida, aliisque docetur. Et tamen Plato in Alcibiade primo idem vult esse tó dichérycotat, quod ratione uti, Prior significatio ad rationis usum nimis angufta eft ; pofterior, fi inter authores de ea con convenit, nimis incerta,

Ratiocinandi autem potius dico quâm differendi, prop, terea quòd ratiocinari, non minus late quàm ipfa ratio, idem valet propriè quod ratione uti; cùm differere, præterquam quod vox non planè propria, fed tranlata fit, non latius plerumque pateat, quam difputare.

Addunt

Addunt nonnulli in definitione subjectum dialecticæ, i.e. de re qualibet : fed hoc cum grammatica et rhetorica commune dialecticæ fuit, ut in proæmio vidimus; non ergo hic repetendum.

[ocr errors][merged small][merged small]

Ratiocinatio autem fit omnis, rationibus vel folis et per se consideratis, vel inter fe difpofitis ; quæ argumenta etiam fæpius dicta sunt.

Logicæ itaque partes duæ funt ; rationum five argumen. torum inventio, eorumque difpofitio.

Secutus veteres Ramus, Ariftotelem, Ciceronem, Fahium, dialecticam partitur in inventionem et judicium. Verùm non inventio, quæ nimis lata elt quocunque modo fumatur, sed argumentorum inventio, pars prima logicæ dicenda eft, dispositio autem eorum, cur fit fecundi, non judicium; secundi libri initio respondebimus. Sed neque hæc partitio fuis auctoribus vel üfdem vel aliis caret : Plato, in Phædo, difpofitionem inventioni addidit ; Aristoteles cer; Top. 8, 1, quod idem eft. Et Cicero, de Orat., fatetur, inventtionem et dispositionem, non orationis efle, fed rationis.

Inventionem autem et difpofitionem quarum tandem rerum nifi argumentorum. Argumentorum itaque inventio ippica Græcè nominatur,

Unde argumenta fumuntur, viamque docet et rationem argumenta bene inveniendi, suo nimirum ordine collocata ; unde vel ad genesin expromantur, vel in analysi explorentur, inventorumque fimul vim atque ufum exponit.

" Argumentum est quod ad aliquid arguendum affectunt est." Id est, quod habet affectionem ad arguendum; vel

Cic. in Top. quod affectum est ad id de quo quæritur: id interpretatur Boethius refertur, vel aliqua relatione refpicit id de quo quæritur.

Ista affectionę lublata, argumentum non eft ; mutata, non est idem ; sed ipsum quoque mutatur.

Ad

ut

Ad arguendum autem, i. e. ostendendum, explicandum, probandum aliquid. Sic juxta illud tritum, “ degeneres animos timor arguit,”Æneid 4: et illud Ovidii;“Apparet virtus, arguiturque malis.” Explicaré autem et probare etiam sim. plicis argumenti propria atque primaria vis est, unde aliud ex alio sequi, vel non sequi, i. e. uno pofito, alterum poni vel non poni primitus judicatur: quod de inductione quidem recte monuit Baconus nofter, de Augment. Scient. l. 5, C..40

uno eodemque mentis opere, illud quod quæritur, et inveniri et judicari ;” fed hoc de fingulis argumentis simplicibus non minus verum est.

Ex quo etiam fequitur, judicium non effe alteram logicæ partem, sed quasi effectum utriusque partis communem et ex utraque oriundum ; ex fyllogismo in re præsertim dubia clarius quidem at secundario tamen contra ac pleri.

Aliquid autem, est id quodcunque arguitur : quicquid enim est, auc effe fingitur, subjectum est logicæ, ut fupra demonstravimus. Argumentum autem propriè neque vox est neque res ; fed affectio quædam rei ad arguendum ; quæ ratio dici poteft ut fupra., Tractat igitur logica neque voces, neque res.

Voces quidem, quamquam et sine vocibus potest ratiocinari, tamen, quoties opus est, distinctas et tantùm non ambiguas, non improprias, ab ipfo usu loquendi videtur jure fanè poftulare: res ipfas artib. quasque fuis relinquit; arguendi duntaxat inter fe quam habeant affectionem five rationem conside

que docent.

rat.

Ratio autem dicitur, voce à mathematicis petita, qua terminorum proportionalium inter fe certa habitudo fignifica tur.

“ Argumentum est artificiale aut inartificiale. Sic Aristot, Rhet. 1, 12," quem Fabius fequitur, l. 5, c. 1. Cicero in so insitum” et “ assumptum” dividit. Artificiale autem dicitur, non quo inveniatur arte magis quam inartificiale, sed quòd ex sese arguit, i.e. vi infita ac propria.

“ Artificiale est primum, vel à primo ortum. Primum, quod est suæ originis.” Id eft, affectionem arguendi non modò in fe habet, fed etiam à fe; quod infrà clarius patebit, cùm quid fit à primo ortum” docebitur. “ Primum est simplex aut comparatum.

6 Sim. caufa

“ Simplex, quod fimpliciter et absolutè consideratur." Id est, fimplicem habet affectionem arguendi id quod ar. ģuitur, fine quantitatis aut qualitatis cum eo comparatione,

“ Simplex est consentaneum aut difsentaneum.”

Nam quæ fine comparatione considerantur, necesse est vel consentiant inter fe, vel diffentiant.

66 Consentaneum est quod consentit cum re quam arguit.” Id est, ponit, five affirmat esse rem quam arguit.

Eftque confentaneum abfolutè aut modo quodam.” Abfolutè, i, e. perfectè; abfolvere enim est perficere. Aristotelis quoque hæc distributio eft. Quæ autem absolutè consentiunt, eorum alterum alterius vi existere intelligitur ; et sic consentiunt causa et effectus. Atque hæ funt argumentorum distributiones generales ex affectionum dif, ferentiis desumptæ ; suóque nunc ordine singulatim trac, tandæ : argumentorum autem omnium primum causa est ; id quòd per se quivis intelligere potest,

CAP. III,

10

causa 66

De Efficiente, procreante, et conservante. « Causa est, cujus vi res est.” Vel, fi ex capite fupe. riore, quod intelligi memoriáque teneri poteft, repetito est opus, causa est argumentum artificiale, primum, fimplex, abfolutè consentaneum, cujus vi, vel facultate, res, i. e. ef. fectum, arguitur esse vel existere. Nec male definiatur

quæ dat effe rei.” Cujus autem vi vel facultate, i. e. à quo, ex quo, per quod, vel propter quod res est, id causa esse dicitur, :57 Res" etiam, idem quod aliquid” in definitione argumenti, vox generalis adhibetur, quæ significaret causam, ficut et reliqua argumenta, esse rerum omnium quæ vel sunt, vel finguntur: nam quæ revera funt, veras ; quæ fin. guntur, fictas causas habent.

Hinc intelligitur “causam fine qua non," quæ vulgò dia citur, impropriè caufam, et quasi fortuito, dici : ut cum amisfio rei alicujus dicitur causa recuperationis ; quamvis amiffio recuperationem neceffariò præcedat. Neque enim

« AnteriorContinuar »