Imágenes de páginas
PDF
EPUB

2

XI. 121. og "blár berserkr" Fas.? II. 61.). Annađ fornt sækonungsheiti, sem er einnig haft í kenningum, er Rakni, og er svo nefndur (í Fas.? II. 9.) sonur Eynefs og fađir Gjúka, sem báđir eru líka taldir međal sækonunga, en annars eru engar sögur um Rakna, nema ef "Slođinn" hefir veriđ kendur viđ hann. En þađ sýnist reyndar ólíklegt, þá er þess er gætt, ađ eigandi "Slóđans" er ađ eins á einum stađ (Bárđ. 18. k.) nefndur Rakni, en annars alstađar Raknarr (eđa Ragnarr, sem mun vera sama nafn, međ því ađ "k” er stundum komið í stađinn fyrir "g” í gömlum handritum, sbr. röknir f. rögnir Fms. I. 123 og rakna (f. ragna), raknar Forsp. 19., 26., sbr. Cod. Obl. Vsp. 44. 7). Hitt er eđlilegt, at ”Raknarsslóđi” hafi breytst í ”Raknaslóđi", því ađ altítt er, er fella úr stafi til ađ liðka framburdinn (sbr. íslenzku bæjanöfnin Grímarsstadir Eg.? 28. k., 91. bls., sem nú er breytt í "Grímastađir", Ormarsstađir (Dropl. 2. k.) sem nú er boriđ fram "Ormastađir" og Ormarslón, sem orđiđ er ađ "Ormalón”). þá er efni munnmælanna um Raknarsslóđa er vandlega grafiđ, virđist þađ eigi heldur vísa til hins forna sækonungs (Rakna). Ađ vísu er hugmyndin um stærđ skipsins forneskjukend og gođsagnaleg, og óheyrileg hryđjuverk finnast ekki sízt í forneskjusögum (sbr. Völs.), en þađ var líka altítt ađ heimfæra ýmslegt úr forneskju til víkinga-aldarinnar, og sum atriđi í munnmæl

um eiganda "Slóđans” benda greinilega á víkingaöldina "), svo sem ferđirnar um Dumbshaf, til Bjarmalands og Hellulands, og baráttan milli heiđni og kristni, og er þetta einmitt hiđ einkennilegasta viđ sögu þessa. S. Bugge hefir (Bidr. til den ældste Skaldedigtnings Historie, 92. bls.) tekid fram, ađ Bjarmaland hafi komist í stađ annara fjar

[ocr errors]

unum

[ocr errors]

1) Í nafninu "Raknarsslóđi” gæti veriđ fólgin merkingin: "mikill skipafloti (eđa löng halarófa af skipum), sem fylgir Raknari eđa Raknarr dregur á eftir sér langar leiđir" sbr. "meira slóđa man draga” Njála 36. k., Bandamannasaga 21. bls. (útg. 1850).

lægra landa inn í sögur frá fyrra hluta víkinga-aldarinnar, þar sem hann sýnir fram á þađ, at ”Ljúfvina" í sögu þeirra

, ađ Geirmundar og Hámundar heljarskinns hafi hlotiđ ađ vera hernumin frá Vesturlöndum, en eigi Bjarmalandi. Hins vegar hefir Joh. Steenstrup (Norm. I. 12—13) réttilega tekiđ þađ fram, ađ í Ynglingasögu, sem er elzta og skilríkasta sagan um fornaldarmenn á undan vikinga-öldinni, er nálega ekkert talađ um herferđir til fjarlægra landa, heldur nær sú saga ađ eins til Norđurlanda og Austurvegs, og lítiđ eitt til Saxlands, en ekkert til Vesturlanda, fyr en Ívarr vid fađmi kemur til sögunnar '). Þađ sýnast því miklar líkur til þess, að eiganda ”Raknarsslóđa” sé helzt ađ leita međal víkingahöfdingja á 9. öld, og þá heldur fyr en síđar á öldinni.

Nú höfum vér áreiđanlegar sögur af Ragnari nokkrum, sem veriđ hefir einn af jörlum Háreks Danakonungs ens eldra († 854); fór hann herferđ til Frakklands áriđ 845 med 120 skipum, sigldi upp eftir Signu og herjađi á París, rændi þar međal annars kirkju Germanusar ens helga, og kúgađi fé mikid af Frakkakonungi (Karli sköllótta). En svo er sagt, ađ margir af víkingunum hafi orđiđ fyrir slysum við kirkjuránid, og fengiđ síđan hættulegan sjúkdóm (blóđkreppu) og hafi Ragnarr dáiđ af þessu, eftir að hann var heim kominn, en ein helgisagan lætur hann verđa blindan. Óljós endurminning um ferð þessa hefir haldist vid hjá Dönum, og kemur fram hjá Saxa (9. bók, 453. bls.), í þeirri mynd ađ ”Ragnarr lođbrók” Danakonungur er látinn herja á Bjarmaland, og missa marga menn sína úr sjúkdómi, sem Bjarmar hafa valdiđ međ töfrum sínum. Þessi breyting á hinni upphaflegu sögu mun stafa af því, ađ Danir hafa hugsađ sér St. Germanus sem landvætt á Frakklandi, sem vildi reka þá burtu og léti hefnd koma niđur á þeim fyrir hernađ þeirra. En eftir ađ þeir höfđu sjálfir tekiđ viđ kristni, hefir hann orđið í munnmælum þeirra heiđinn galdramađur eđa gjörningavættur, en slíkar meinvættir áttu þá hvergi betur heima, en á Bjarmalandi og öđrum útkjálkum heimsbygđarinnar (sbr. Steenstrup: Norm. I. 97-104; Storm: Krit. Bidr. I. 91–92; Bugge: B. S. H. 92. bls., þar sem bent er á, að þađ kunni nokkru ađ hafa um valdiđ, ađ líkt hljóđ sé í orđunum Germanus og Bjarmar, fe. Georman og Beormas). Á öðrum stađ (9. bók. 449. bls.) getur Saxi þess, ađ Ragnarr hafi herjađ á ríki Karls konungs (mikla), og Sigurđr (sonur hans) legiđ međ skipum sínum viđ Signumynni, og má vera, ađ þar hafi vakađ fyrir honum óglögg minning Sigfređar Danakonungs, er sat um París 885–86 (og þýzk munnmæli hafa gjört ađ "Mórakonungi”). Ef gætt er ađ því, hvort nokkur vottur þessara sagna finnist hjá íslenzkum sagnamönnum, þá er ekki ađ sjá, ađ þeir hafi vitađ neitt um herferđ "Ragnars lođbrókar" til Frakklands '), né ófarir hans fyrir göldrum Bjarma, en hins vegar geta þeir um víkingahöfdingja með líku eđa sama nafni (Raknarr), sem talinn er náfrændi (systursonur eđa dóttursonur) Háreks Bjarmakonungs 2); er hann látinn ráđa fyrir miklum lidsfjölda á afarstóru skipi, og herja á jötna norđur í Dumbshafi, en ađ öðru leyti nafnkendur ađ illu einu. Þađ er beint ađ vonum, ađ Íslendingar hafi varđveitt enn minna af munnmælum um herför Ragnars jarls til Frakklands árid 845, heldur en Danir, því ađ viđburđirnir lágu fjær þeim en Dönum, og þađ voru menn Danakonungs (Háreks eldra), sem fóru för þessa. En međ því ađ nokkur hluti Noregs (Víkurinnar, ađ minsta kosti Vestfold) hafdi fyrir skömmu legiđ undir Danakonunga (jafnvel á öndverđum dögum Háreks og bræđra hans), og vér sjáum af árbókum Frakka, ađ Danir og Vestfyldir (Dani et Westfaldingi, Krit. Bidr. I. 18, 62) hafa herjađ sameiginlega á Frakkland um þessar mundir eđa litlu fyr (843), þá er varla efamál, ađ fregnir um herför þessa hafi borist til Noregs og þađan út til Íslands međ landnámsmönnum. En um þađ leyti sem þær fregnir hefđi átt ađ flytjast til Íslands (seint á 9. öld), hefir þar ađ líkindum eigi síđur verid tíđrætt um Bjarmalandsferdir heldur en víkingaferđir suđur um haf, og þurfti þá ekki mikiđ til þess, ađ víkingaferđir Háreks konungs og Ragnars jarls gegn Frakkaveldi, og síđan sjálfir þeir og ríki þeirra, flyttist í frásögninni til Bjarmalands og annara fjarlægra landa viđ Dumbshaf. Hin fræga herför Ragnars hefir orđiđ sem líkust æfintýri í munnmælunum, liđi hans öllu veriđ safnađ á eitt skip, líkt og liđi Ásmundar á Gnođ í gođsögnunum fornu “), og hann látinn halda því til ókunnra tröllabygđa. Saxi lætur "Ragnar lođbrók” hatast vid kristna trú, og eyđa henni í ríki sínu, en eigi vita íslenzkir sagnamenn neitt til þess; aftur á móti kemur eigandi "Raknarsslóđa" fram hjá þeim sem óvinur kristindóms og kristnibođa, en vinur Óđins (Raudgrana, sbr. Óđinsheitin Síđgrani, Hrosshársgrani), enda reynir Rauđgrani ađ hjálpa honum međ því, að villa menn Ólafs konungs til heiđni (Bárđ. 18. k., útg. 1860., 39. bls.). Nú tóku þeir Hárekr Danakonungur og Ragnarr jarl einmitt öflugan þátt í baráttunni milli kristni og heiđni, og mátti því búast viđ, ađ einhverjar menjar þess festist viđ minningu þeirra. Þađ er mjög líklegt, ađ Hárekr konungur hafi kallađ til yfirráđa yfir Víkinni, eins og Danakonungar á undan honum, en Víkverjar hafi heldur viljađ þjóna Hálfdani svarta (hálfbróđur hans? 1)) og hafi Hárekr og menn hans því veriđ lítt þokkađir í Noregi. Var þá full orsök til þess, ađ minning þeirra yrđi eigi sem frægilegust hjá Norđmönnum og Íslendingum, og þá er viđ þetta bættist síđar meir óvild sú, sem munkar og ađrir lærdir menn hafa haft til allra þeirra, sem rænt höfdu helga stađi og ofsótt kristna menn, þá var eigi nein furđa, þótt Ragnarr sá, er rændi París, yrđi ađ hinum mesta spillvirkja í frásögnum seinni alda, og Hárekr ađ göldróttum Bjarmakonungi 2). Í sögu Hálfd. Eyst. (20. 22. k.) er "Hárekr Bjarmakonungr” látinn falla í stórorustu og láta eftir sig barnungan son, sem er "á fóstri međ Bjarkmari jarli, syni Raknars konungs, er gera lét Raknarsslóđann" (H. s. Eyst. 22. k., Fas.? III. 427). Þetta kemur furđanlega heim við sanna sögu Háreks Danakonungs, er fell í stórorustu 854, og átti engan niđja eftir sig, nema svein einn ungan (Hárek yngra). Ráðgjafi hans og frændi er nefndur Burchardus (í þýzkum sagnaritum), og sýnist þađ vera afbökun úr Borgarr,

1) Saga Ívars viđfađma hefir ordiđ fyrir ýmsum áhrifum, bæđi af fornum gođsögnum og víkingasögum (sbr. ritgjörð mína í Ark. X. 146–147. bls.) og því má segja, að hún sé "mjög als í millum" og að sumu leyti nokkuð tortryggileg, enda finst hún ađ eins hjá Íslendingum, og því segir Steenstrup um hana: "Sagnet om Ivar ... staar i en ulykkelig Forladthed" (Norm. I. 12–13.), en eigi er þađ nein furđa, þótt Íslendingar hafi haft glöggvari frásagnir af Ívari en Danir, með því ađ ýmsir íslenzkir höfdingjar töldu kyn sitt til hans, en fyrir Dönum lá beinast viđ ađ skoda hann sem útlendan yfirgangsmann og valdaræningja, enda virđist hann skipa sama rúm í sögusögn þeirra og Hinrik I. konungur á Þýzkalandi (Storm: Krit. Bidr. I. 113), sem varđ Dönum yfirsterkari og þröngvađi kosti þeirra ("Henricus Saxoniæ rex" hjá Saxa í 1. bók, 33.-34. bls. samsvarar "Sivarus Saxonicæ gentis nobilissimus” í 7. bók 359–60, sbr. Not, ub. 209. og V. Rydberg: Germ. Myth. I. 111—114).

1) Sögur Íslendinga um vikingaferđir "Ragnars lođbrókar” til fjarlægra landa lúta eingöngu ađ Englandi, en Krákumál geta líka um herferdir til annara Vesturlanda og til Flæmingjalands.

2) "Raknarr" á því tilkall til Bjarmalands, og herja frændur hans þangađ, en biđa ósigur i orustu "fyrir austan Gandvik” (Hálfd. s. Eyst. 26 k., Fas.? III. 429—31).

1) Gnođ og Raknarsslóđi áttu ađ vera jafnstór (Bárđ. 20. k.: útg. 1860. 42. bls.): "Þau voru kölluđ jafnstór ok Gnođin er Ásmundr stýrđi". Eftir "Eg. s. ok Ásm.” 17. k. voru á Gnođ "meir en þrjár þúsundir manna", og 3000 hafa átt ađ vera á slóđanum eftir "Hálfd. s. Eyst." 26. k.

1) þótt þađ geti veriđ vafa undirorpid, ađ "Guđröðr veiđikonungr” fađir Hálfdanar svarta sé sami mađur og "Guđröđr" ("Godefridus”) sá, er árbækur Frakka geta um 804–810, og telja föđur Háreks og bræðra hans (sbr. F. J. í An. 0. 1895: 358. bls.; G. Storm í Ark. XV. 133—135 bls.), þá bendir · þó svo margt (fleira en nafniđ eitt) til þess, ađ alt sé sami mađur (sama ríki nl. Vestfold, sameiginleg ættnöfn, sami dauảdagi, svipađar sagnir um tildrög vigsins o. fl.), ađ þeirri tilgátu verđur eigi vísađ á bug međ litlum rökum (sbr. Krit. Bidr. I. 34, 44–47; Tím. Bmf. XI. 46–48; Ark. X. 139 n.; H. Schück í Sv. h. Tidskr. 1895, 70–71 bls.: E. H. Lind i Sv. h. T. 1896, 249. bls.).

2) Hårekr fór herferđ til Hamborgar upp eftir Elfi sama ár og Ragnarr til Parísar (Kr. Bidr. I. 62, 90).

2

« AnteriorContinuar »